1. Εισαγωγή
Πολλές σημαντικές αλλαγές στη παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών οφείλονται στις νέες τεχνολογίες και ιδίως στη πληροφοριακή επανάσταση, που συνίσταται στην γενίκευση της χρήσης των ηλεκτρονικών υπολογιστών ως μεθόδου επεξεργασίας των πληροφοριών. Οι νέες τεχνολογίες της πληροφορίας, υποκαθιστώντας παραδοσιακές δραστηριότητες, δημιουργούν νέα πεδία επικοινωνίας και ουσιαστικά οδηγούν σε μετασχηματισμό της κοινωνίας2. Αυτό συμβαίνει διότι στις συνθήκες του μεταβιομηχανικού καπιταλισμού των υπηρεσιών και του χρηματοπιστωτικού συστήματος η γνώση και η έγκαιρη πληροφόρηση διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονομική δραστηριότητα. Κάθε λόγος, εικόνα και ήχος μπορεί να μεταγραφεί στη γλώσσα της ψηφιακής τεχνολογίας (δηλαδή να μετατραπεί σε δυαδική μορφή) με αποτέλεσμα να διευρύνεται η δυνατότητα αποθήκευσης, επεξεργασίας, διακίνησης και αναπαραγωγής δεδομένων σε ψηφιακή μορφή3. Η καινοτομία της ψηφιακής τεχνολογία έγκειται στην ικανότητά της να ενσωματώνεται στις εφαρμογές ποικίλων τεχνολογικών κλάδων, κατά τρόπο που να μεταβάλλει ριζικά τα δεδομένα της παραγωγής, αλλά κυρίως της παροχής υπηρεσιών, πολλαπλασιάζοντας την ταχύτητα μετάδοσης δεδομένων και ουσιαστικά καταργώντας τους χρονικούς και χωρικούς περιορισμούς. Η ψηφιακή τεχνολογία δεν πρέπει να ταυτίζεται με το διαδίκτυο, το οποίο παραπέμπει σε ένα σύστημα διανομής πληροφοριών που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει και το αναλογικό σύστημα. Ωστόσο, η ψηφιοποίηση μεταμόρφωσε το σύστημα διανομής σχεδόν όλων των προϊόντων των ΜΜΕ. Το διαδίκτυο δεν θα είχε ποτέ την δυνατότητα να προσφέρει βίντεο, μουσικά έργα και υπηρεσίες ενημέρωσης εάν αυτές οι υπηρεσίες δεν είχαν προηγουμένως μετατραπεί στο δυαδικό κώδικα.
Είnαι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της εφαρμογής της ψηφιακής τεχνολογίας στον τομέα των τηλεπικοινωνιών και των μέσων μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ). Εκεί παρατηρείται μια συνεχώς διευρυνόμενη τεχνολογική σύγκλιση -με άξονα την πληροφορική- που οδηγεί στην διασύνδεση υπολογιστών (τεχνολογία της πληροφορικής), του περιεχομένου (δηλαδή τα ΜΜΕ) και των τηλεπικοινωνιών σε ενιαίες τεχνολογικές δομές4 που συνεπιφέρει και μια εταιρική σύγκλιση με την έννοια ότι εταιρίες του ενός κλάδου εξαγοράζουν ή συγχωνεύονται με εταιρίες σε κάποιον άλλον από τους συγκλίνοντες κλάδους.
Στη περίπτωση του διαδικτύου, που εμφανίζεται ως «πλατφόρμα» της σύγκλισης, αποτυπώνονται με τον πλέον ευκρινή τρόπο όλα τα επίπεδα της τεχνολογικής και οικονομικής σύγκλισης: α) σύγκλιση των δικτύων επικοινωνίας, β) σύγκλιση των υπηρεσιών, γ) σύγκλιση των παροχέων υπηρεσιών καθώς παρατηρείται αύξουσα τάση συνένωσης και συνεργασίας μεταξύ των παροχέων υποδομής, πρόσβασης και περιεχομένων.
Το διαδίκτυο είναι το πρότυπο των παραπάνω εφαρμογών5, διότι έχει κατορθώσει να ενώσει σε ένα απέραντο και άκεντρο δίκτυο πληροφοριακών συστημάτων ένα τεράστιο αριθμό δεδομένων, που συνδέονται μεταξύ τους, δίνοντας έτσι την δυνατότητα στο χρήστη να έχει θεωρητικά πρόσβαση, μέσω των τηλεπικοινωνιών, σε όλες τις πληροφορίες αλλά και να επικοινωνεί με όλους. Το διαδίκτυο είναι συγχρόνως ένας παγκόσμιος πόρος διανομής περιεχομένου, ένας μηχανισμός διασποράς πληροφοριών και ένα μέσο συνεργασίας και αλληλεπίδρασης μεταξύ ιδιωτών και των υπολογιστών τους, ανεξάρτητα από την γεωγραφική τους θέση. Η τεχνική δυνατότητα της επικοινωνίας σε παγκόσμια κλίμακα χωρίς όρια ως προς τον χώρο και τον χρόνο, η εμβέλεια και το βάθος των αλλαγών που συνεπιφέρουν οι «λεωφόροι των πληροφοριών» στις δομές της διοίκησης, των κοινωνικών σχέσεων, της οικονομίας αλλά και στην παγκόσμια κατανομή της γνώσης, της εργασίας και της οικονομικής εξουσίας οδηγούν στη παγκοσμιοποίηση της κοινωνίας της πληροφορίας.
Επίσης, το διαδίκτυο χαρακτηρίζεται από μια πρωτοφανή ποικιλομορφία περιεχομένου και στο βαθμό που είναι το κατεξοχήν διαδραστικό μέσο, μπορεί να θεωρηθεί ως το λιγότερο επιθετικό και διεισδυτικό ΜΜΕ. Η επέκταση του διαδικτύου βασίζεται σε τρις πυλώνες: στον αριθμό των χρηστών, στον όγκο της παρεχόμενης πληροφορίας και στα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα. Στο πεδίο του κυβερνοχώρου ενώ διατίθενται νέα συνεχώς εξελισσόμενα τεχνικά μέσα, απουσιάζουν στις περισσότερες περιπτώσεις, περιορισμοί στην πρόσβαση, οι δε χρήστες είναι διασπαρμένοι σε ένα παγκοσμιοποιημένο, πλην αποκεντρωμένο περιβάλλον. Σε αυτό το νέο περιβάλλον επικοινωνίας, η διαδικασία ανταλλαγής δεδομένων παράγει νέες πληροφορίες και έτσι το τεχνολογικό φαινόμενο μετατρέπεται σε κοινωνικό και οικονομικό. Μέσω της σύγκλισης των τεχνολογιών της πληροφορικής με αυτές των τηλεπικοινωνιών, στον άυλο κόσμο των δικτύων «μεταφέρονται» διαρκώς κοινωνικές σχέσεις, οικονομικές συναλλαγές και κατά συνέπεια έννομες σχέσεις.
Ειδικά στο πεδίο των ΜΜΕ, η επιρροή του διαδικτύου είναι σημαντική διότι συμβάλει στην σημαντική αύξηση της προσπελασιμότητας του περιεχομένου. Οι μηχανές αναζήτησης και οι υπερσύνδεσμοι μας επιτρέπουν -μέσω της περιήγησης στον παγκόσμιο ιστό- να δημιουργήσουμε μια νέα σύνθεση του υπάρχοντος υλικού εικόνας, ήχου και λόγου, ελκυστικότερη και απείρως ευκολότερη από αυτή που είχαμε συνηθίσει με τα παραδοσιακά ΜΜΕ. Το διαδίκτυο δεν αλλάζει τους όρους και το κόστος παραγωγής του περιεχομένου των παραδοσιακών ΜΜΕ, αλλά αλλάζει σημαντικά τους όρους προώθησης και διανομής αυτού του περιεχομένου καθιστώντας τη αποτελεσματικότερη και διεισδυτικότερη σε νέες ομάδες κοινού. Επιπλέον οι χρήστες του διαδικτύου, ιδίως μέσω της κοινωνικής δικτύωσης, δημιουργούν συνεχώς νέα περιεχόμενα (καθώς λόγω του διαδραστικού χαρακτήρα της επικοινωνίας στο Κυβερνοχώρο κάθε επικοινωνιακή συναλλαγή παράγει νέα πληροφορία), ενώ ευνοείται η δημοσίευση περιεχομένου
που μέχρι σήμερα δεν ήταν δυνατή λόγω κόστους. Ειδικότερα, ως προς την τηλεόραση, το διαδίκτυο σε συνδυασμό με την επέκταση της ψηφιοποίησης, ανοίγει ένα νέο κανάλι διανομής του περιεχομένου της, ενώ τα smartphones (τηλέφωνα με δυνατότητα σύνδεσης στο διαδίκτυο) αποτελούν σαφώς μια πλατφόρμα για την προσπέλαση ακόμα και σε τηλεοπτικές εκπομπές, η οποία βέβαια δεν θα αξιοποιείται με ένα γραμμικό-προκατασκευασμένο τρόπο, αλλά θα ανταποκρίνεται στις ειδικότερες επιλογές των χρηστών που θα μπορούν να δημιουργήσουν το ατομικό τους μπουκέτο προγραμμάτων.
Παρόλα αυτά, το μεγάλο ερώτημα στο πεδίο των ΜΜΕ για τους εκδότες είναι το πώς θα αποκομίσουν κέρδος από το διαδίκτυο μέσω της διαφήμισης, της πώλησης ειδήσεων και της πώλησης προϊόντων. Η διαφήμιση στο διαδίκτυο αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς, ωστόσο τη μερίδα του λέοντος την αποσπούν οι παγκόσμιες διαδικτυακές πύλες όπως η GOOGLE, η Yahoo, η AOL και λιγότερο οι ιστοσελίδες των εφημερίδων, ενώ η πώληση ειδήσεων αφορά σε πολύ συγκεκριμένες εφημερίδες που παράγουν εξειδικευμένες οικονομικές και επιχειρηματικές πληροφορίες και αναλύσεις (π.χ NYT, FT με συνδρομή), ενώ περιορισμένη παραμένει η πώληση υπηρεσιών που δεν είναι ειδήσεις (σταυρόλεξα ωροσκόπια, συμβουλές υγείας και ομορφιάς). Το «άνοιγμα» λοιπόν του Διαδικτύου σε οικονομικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες διεύρυνε σημαντικά τον αριθμό των συμμετεχόντων και των χρηστών, διαφοροποίησε τις χρήσεις του και τη φύση των περιεχομένων σε αυτό.
