Περίληψη: Στις περιπτώσεις στις οποίες νομική και βιολογική συγγένεια δεν συμπίπτουν, ανακύπτει το ζήτημα της βιολογικής καταγωγής. Για την αναζήτηση αυτής, το δίκαιο μας παρέχει τέσσερις αγωγές προσωπικής κατάστασης: την αγωγή προσβολής πατρότητας (1467 ΑΚ), την αγωγή αναγνώρισης πατρότητας (1479 ΑΚ), την αγωγή προσβολής εκούσιας αναγνώρισης της πατρότητας (1477 ΑΚ) και την αγωγή προσβολής μητρότητας (1464 παρ. 2 ΑΚ). Στις αγωγές για την πατρότητα, νομιμοποιούμενο ενεργητικά πρόσωπο για την άσκησή τους είναι και το παιδί. Προς διευκόλυνση της ασκήσεως των αγωγών αυτών οι γονείς είναι υπόχρεοι προς το παιδί για την παροχή πληροφοριών για την καταγωγή του. Στα πλαίσια αυτά - και με γνώμονα πάντα το συμφέρον του παιδιού - το παιδί μπορεί να ζητήσει πληροφορίες από τους γονείς του για το εάν έχει συλληφθεί με τη βοήθεια δότη. Στην περίπτωση της τεχνητής γονιμοποίησης το παιδί δεν μπορεί να ζητήσει πληροφορίες για την βιολογική του καταγωγή, δεδομένου ότι στο δίκαιό μας ισχύει η ανωνυμία του δότη (1460 ΑΚ).
I. Γενικά**
Ένα πρόσωπο είναι συνήθως νομικά και συγχρόνως βιολογικά συγγενής προς ένα άλλο, αλλά πολλές φορές νομική και βιολογική συγγένεια δεν συμπίπτουν. Αυτό συμβαίνει κυρίως λόγω λειτουργίας των τεκμηρίων πατρότητας, αλλά πλέον και λόγω του τρόπου θεμελίωσης της μητρότητας και της διάδοσης της τεχνητής γονιμοποίησης.
Είναι έτσι δυνατόν, παιδί που έχει υπέρ αυτού το τεκμήριο πατρότητας, να μην κατάγεται βιολογικά από το σύζυγο της μητέρας. Και αντίστροφα παιδί που γεννιέται εκτός γάμου ή καθίσταται εκτός γάμου εκ των υστέρων λόγω ευδοκίμησης της αγωγής προσβολής της πατρότητας, να μην συνδέεται νομικά προς τον βιολογικό του πατέρα μέχρις ότου (και αν) αναγνωριστεί εκούσια ή δικαστικά από αυτόν.
Μέχρι πρότινος ο τοκετός σήμαινε και τη βιολογική καταγωγή του παιδιού από τη μητέρα, άρα μητρότητα βιολογική και μητρότητα νομική συνέπιπταν πάντα (για τον λόγο αυτόν δεν γινόταν και διάκριση της μητρότητας σε βιολογική και νομική). Πλέον με τη δυνατότητα χρησιμοποίησης δανεικού ωαρίου, η διάκριση αυτή μπορεί να γίνει, αλλά έχει περιορισμένη σημασία για το δίκαιο της συγγένειας, εφόσον θεμελιωτικό στοιχείο της μητρότητας είναι η γέννηση (ο τοκετός), δεν υπάρχει δε πρακτικά - πλην της περιθωριακής, εν σχέσει προς τον αριθμό των γεννήσεων, περίπτωσης της παρένθετης - δυνατότητα αμφισβήτησης της μητρότητας.
Βασικό στοιχείο συγγένειας στο σύστημα του ΑΚ αποτελεί η βιολογική καταγωγή. Αυτό αποδεικνύεται από την ρύθμιση ιδίως της πατρότητας. Ενώ η πλειονότητα των ανθρώπων στηρίζει τη σύνδεσή της προς τον πατέρα και τους συγγενείς του, στα τεκμήρια πατρότητας - που ακριβώς δημιουργούν τη νομική συγγένεια - αν αυτά τα τεκμήρια δεν αποδίδουν και τη βιολογική αλήθεια, παρέχεται από το δίκαιο η δυνατότητα ανατροπής των τεκμηρίων και συνακολούθως της νομικής συγγένειας - ώστε να αποκατασταθεί η βιολογική αλήθεια (δηλ. η μη ύπαρξη βιολογικής σχέσεως πατέρα-παιδιού και στη συνέχεια, ενδεχομένως, η θεμελίωση σχέσεως γονέα-παιδιού με τον βιολογικό πατέρα).
Για το λόγο αυτόν παρέχεται στο δίκαιό μας ο ανάλογος εξοπλισμός - οι λεγόμενες αγωγές προσωπικής κατάστασης.
Κάθε μία από τις αγωγές αυτές ρυθμίζεται λεπτομερώς από τον ΑΚ και τον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, όσον αφορά τα νομιμοποιούμενα πρόσωπα, τις προϋποθέσεις και τα αποτελέσματα.
Προβλέπονται έτσι για την ανατροπή του τεκμηρίου της πατρότητας:
- η αγωγή προσβολής της πατρότητας, 1467 ΑΚ
Για δε την θεμελίωση της πατρότητας:
- η αγωγή αναγνώρισης της πατρότητας, 1479 ΑΚ
Συναφής είναι και η αγωγή προσβολής της εκούσιας αναγνώρισης της πατρότητας, όταν προσβάλλεται η εκούσια αναγνώριση της πατρότητας, 1477 ΑΚ.
Όσον αφορά τη μητρότητα, η μόνη αγωγή που προβλέπεται στον ΑΚ είναι στο πλαίσιο των μεθόδων τεχνητής γονιμοποίησης, ειδικά για την μέθοδο της παρένθετης, η αγωγή προσβολής της μητρότητας, όταν το παιδί κατάγεται από την παρένθετη μητέρα, 1464 παρ. 2 ΑΚ.
Όλες αυτές οι αγωγές, 4 κατά τον αριθμό, έχουν ως αποτέλεσμα, αν ευδοκιμήσουν, την αλλαγή της προσωπικής κατάστασης του παιδιού, είναι επομένως αγωγές διαπλαστικές. Έτσι το παιδί στην αγωγή προσβολής της πατρότητας, καθίσταται εκτός γάμου, 1472 ΑΚ.
- στην αγωγή προσβολής της εκούσιας αναγνώρισης χάνει την πατρότητα, 1477 ΑΚ
- στην αγωγή αναγνώρισης της πατρότητας καθίσταται παιδί εντός γάμου, με πατέρα τον συγκεκριμένο άνδρα, 1484 ΑΚ.
- στην αγωγή προσβολής της μητρότητας καθίσταται τέκνο της γυναίκας που χρησιμοποιήθηκε ως παρένθετη μητέρα, ενώ καταλύεται η μητρότητα της γυναίκας που - μολονότι δεν γέννησε - είχε λάβει την άδεια για τη χρησιμοποίηση της παρένθετης, 1464 παρ. 2 ΑΚ. Υπάρχει δηλαδή επάνοδος στον κανόνα (1465 ΑΚ) ότι μητέρα είναι αυτή που γέννησε το παιδί.
Στις αγωγές που αναφέρθηκαν ήδη για την πατρότητα, νομιμοποιούμενο ενεργητικά πρόσωπο για την άσκησή τους, είναι κατά τον ΑΚ και το παιδί.
Αντίθετα, εντελώς περιορισμένος είναι ο κύκλος των νομιμοποιούμενων προσώπων και πολύ βραχεία η προθεσμία για την αγωγή προσβολής της μητρότητας. Αυτήν μπορούν να προσβάλουν μέσα σε 1 εξάμηνο από τη γέννηση μόνον οι δύο γυναίκες, αυτή που έλαβε την άδεια για την χρησιμοποίηση παρένθετης και αυτή που χρησιμοποιήθηκε ως παρένθετη, κυοφόρησε δε και γέννησε το παιδί, και μόνο για τον λόγο, ότι το ωάριο που χρησιμοποιήθηκε ανήκε στην παρένθετη 1464 παρ. 2 ΑΚ.
Άλλα πρόσωπα, π.χ. ο σύζυγος που καθίσταται πατέρας λόγω των τεκμηρίων, το παιδί κ.λπ. δεν έχουν το δικαίωμα να ασκήσουν την αγωγή προσβολής της μητρότητας. Εξάλλου για το εδώ εξεταζόμενο θέμα η αγωγή προσβολής της μητρότητας δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, εφόσον η παρένθετη μητέρα είναι γνωστή. Όσον αφορά το χρησιμοποιούμενο ωάριο, αυτό μπορεί να προέρχεται από την γυναίκα που πέτυχε τη χορήγηση της άδειας (είναι γνωστή), την παρένθετη (γνωστή) ή δότρια (άγνωστη· για την τελευταία περίπτωση ισχύει ό,τι και για τον δότη σπέρματος).
Είναι αναγκαία η επισήμανση, ότι η περίπτωση αυτή είναι εντελώς περιθωριακή στο δίκαιό μας, αν υπολογίσουμε ότι ποσοστό 1%-5% των γεννήσεων (δεν υπάρχουν στοιχεία, κατά προσωπική εκτίμηση) είναι αποτέλεσμα μεθόδων τεχνητής γονιμοποίησης, από αυτό το ποσοστό πάλι 1-5% θα αφορά την μέθοδο της παρένθετης, ενώ ίσως από αυτές τις περιπτώσεις μόνο το 1% θα έχει την επιπλοκή της προσβολής της μητρότητας - ο νόμος εφαρμόζεται ήδη μία 10ετία, η γράφουσα δεν γνωρίζει, αν έχει εκδικασθεί τέτοια υπόθεση.
Προκειμένου να καταστεί δυνατή η άσκηση της αγωγής προσωπικής κατάστασης από το παιδί, αυτό, θα πρέπει ασφαλώς να βρίσκεται τουλάχιστον κοντά στην βιολογική αλήθεια. Πράγματι, ποιο είναι το νόημα να ασκήσει την αγωγή προ-σβολής της πατρότητας, αν δεν αμφιβάλει για την βιολογική του σχέση προς τον τεκμαιρόμενο πατέρα;
